در زمان خلافت حضرت امير المؤمنين فرقه گمراه خوارج ظاهر شد . رفته رفته ، ميان تابعين و تابعين اختلاف نظرهايى در زمينهء صفات و عدل و وعد و وعيد پيدا شد . همچنين پيدايش مباحث كلامى علت سياسى نيز داشته است . شبلى نعمان در اين زمينه مىگويد 77 : « آغاز علم كلام با وجود چند گونگى آراء و نظرات عقايدى ، از سياست بود ، در زمان امويان چون بازار سفّاكى رواج داشت ؛ قهرا در سرشتها شورش پيدا مىشد و هر وقت زبانى به شكايت و نارضايتى باز مىشد ؛ دولتمردان با حربه « تقدير چنين است » آن را ساكت مىكردند . » ليكن به نظر وى علت اصلى پيدايش علم كلام ، در ترجيح عقل بر نقل يا برعكس و معلوم نبودن حيطه و قلمرو آن دو مىباشد . چه اينكه ، اهل سنت و اشاعره ، نقل ، و معتزله عقل را مقدّم مىدارند ؛ و هر يك مسئله مورد اختلاف را حدّ فاصل اسلام و كفر ، قرار دادند . 78 به هر حال ، علل بسيارى را مىتوان برشمرد كه تفصيل آن از عهده اين مختصر بيرون است . 79 طبيعى است كه هر طايفه براى ترجيح و اثبات آراء خود ، به آيات موافق ، تمسك و آيات مخالف را تأويل نمود ؛ تا جايى كه منقولات نادرستى را بر احكام ثابت عقلى ، مقدّم داشتند و اين مسئله بيش از ديگران ، در مكتب اشعريه و فرقه‌هاى منشعب از آن وجود دارد . آنها با حمل بر ظاهر كردن آيات متشابه قرآن ، دچار گمراهى و انحراف زيادى شدند . 80 چنان كه پيشتر گفتيم ، بازار مناظرات و گفت و شنودهاى كلامى ، از آغاز ، پررونق بوده است . قاضى نور اللّه شوشترى و سيد بحر العلوم و ديگران ، به گوشه‌اى از مناظرات شيخ مفيد با رمّانى 81 و ابو بكر باقلانى 82 و فاضل كتبى 83 و قاضى عبد الجبّار و اورثانى 84 و جراحى 85 اشاره كرده‌اند . شيخ مفيد بيش از دويست كتاب و رساله در اثبات عقايد كلامى اماميه و ردّ منكرين نگاشت . همچنين سيد مرتضى ، كتاب گران الشافى را در ردّ كتاب المغنى قاضى عبد الجبار نوشت ، و شيخ طوسى - رضوان اللّه تعالى عليه - آن را تلخيص كرد .